We kennen de beelden allemaal: George W. Bush, de president van de Verenigde Staten, leest een kinderklas voor op een zonnige dag in september. Dan komt er een assistent binnen die hem in zijn oor fluistert: er is een vliegtuig in New York op een gebouw gestort. Hij kijkt even onzeker en vervolgt zijn verhaal. Dan komt de assistent weer: een tweede vliegtuig is in een wolkenkrabber gevlogen. Pas dan komt Bush in actie.

De media zijn op dat moment al bezig met de eerste berichten, maar nog zonder presidentiële verklaring. Het eerste vliegtuig, dat leek nog een ongeluk. De berichtgeving is relatief neutraal, dat wil zeggen, nog niet gelardeerd met ongeloof en emotie. “Disaster”, lees je. Daarna: “Intentional collision”. Er wordt gespeculeerd over de opzet en de reden van de kapers, zoals die nu worden geïdentificeerd. De uren daarna wordt gesproken van een “crime”, een misdaad, tegen de mensen die in de torens waren ten tijden van de aanslag.

Naarmate meer politici zich gaan mengen in het debat, kantelt het langzaam. “Crime” wordt “attack”, en “WTC” wordt “America”. “America under attack!” wordt er geroepen. Deze kanteling zou zeer grote gevolgen hebben. Politicologen zijn het er grotendeels over eens: niet Mohammed Atta of Osama bin Laden bepaalden het lot van Afghanistan, Irak, Iran en de rest van de wereld, maar de woorden die werden gekozen om het de aanslag te omschrijven. (De auteur dezes geeft toe: ik heb moeite om niet “aanval” te schrijven, maar het veel neutralere woord “aanslag”).

Deze woorden hebben het mogelijk gemaakt dat er oorlogen werden gevoerd op basis van weinig bewijs, met enorme inzet van middelen, met een grote imagoschade voor de VS. “Crime” tegen mensen die op dat moment in de gebouwen waren impliceert namelijk “punishment”. Het impliceert: beperkte slachtoffers, arrestatie, proces, het uitzitten van een straf. “America under Attack” en de latere tegenterm, “War on Terror”, impliceert het recht om terug te slaan, het recht om op andermans gebied je gelijk te halen en dergelijke aanvallen nooit van je kant laten gaan.

De vraag is natuurlijk of die kanteling van woordgebruik een bewuste keuze is geweest. Media zijn goed in dramatiseren, woordvoerders putten zich uit in spierballentaal om zo de bange luisteraar tot kalmte te brengen, en vooral: men aapt elkaar na, wil geen watje gevonden worden. Zeker niet als je de oorlog wordt verklaard door het terrorisme op eigen bodem, dan is het geen tijd voor thee en cumbaya. (See what I did there)

Dit fenomeen wordt door psychologen, sociologen en politicologen “framing” genoemd. Framing is het schematisch polariseren van een debat in faveure van jouw opvatting, al dan niet bewust. Ik zal straks een voorbeeld geven, maar ik zal eerst iets uitleggen over framing. Helemaal aan het eind ga ik uitleggen hoe je iets kunt doen aan de retoriek van Geert Wilders de blonde huiskamerterrorist aan de hand van framing.

Wat is framing?
Over framing is de nodige zin en onzin geschreven. Het is nogal een modewoord, vooral in de VS. Ik ga jullie niet vermoeien met uitgebreide discoursanalytische theorie over framing, noch zal ik het hele spectrum van betekenissen van het woord uitleggen. Ik beperk me tot de wijze waarop framing in het Nederlandse politieke debat plaatsvindt en wat je ermee kunt als je geen fan bent van onze gezellige blonde huiskamerterrorist.

Framing is in essentie niets anders dan het in context plaatsen van een tekst (of een symbool, of een handeling, of wat dan ook). Een vrouw die een borst ontbloot kan dat in erotische context doen (geil); ze kan de intentie hebben om haar kind te voeden (vertederend, of, als u van het internet bent, goor); ze kan ‘m ontbloten voor borstkankeronderzoek (verontrustend, of, als u van het internet bent, geil).

Maar context kun je zelf maken, en je kunt context zelfs een bepaalde linguïstische duurzaamheid meegeven. Zo kun je vragen: “Zou u een kleinigheid willen bijdragen aan gehandicapte kinderen met terminale kanker die nog één keer naar de dierentuin willen maar van wie de ouders dit niet kunnen betalen? Zo ja, vindt u dat iedereen dat zou moeten doen? Zo ja, is het dan een idee om dat van gemeenschapsgeld te doen?” Maar je kunt ook vragen: “Bent u het met me eens dat de al zo zware belastingdruk van de schouders van de hardwerkende Nederlanders af moet, en vooral gebruikt moet worden voor noodzakelijke dingen, en niet naar niet-noodzakelijke dingen zoals dure tripjes naar Artis? Kiest u, net als ik, voor lastenverlichting waar het kan en belastinggeld voor medisch noodzakelijke behandelingen als het moet?”

Zo beïnvloed je het antwoord stevig. Ook jouw antwoord. Ja, als je ze zo naast elkaar ziet, dan denk je: ik heb ‘m door! Maar als je ze los zou zien, zou je antwoord dan nog éénduidig zijn?

Over de jaren vóór Obama wordt wel gezegd dat de Republikeinen in de Verenigde Staten het debat wisten te beheersen door de linguïstische echo’s van de zeer bewuste woordkeuze om zo bepaalde issues naar eigen hand te zetten. “Partial birth abortion” impliceert niet zomaar abortus, maar een half afgehakte baby uit een geboortekanaal. “Death tax” impliceert niet zomaar belasting voor erfgenamen op geld waarvoor ze niks hebben hoeven doen dan uit de juiste yoni te kruipen, maar impliceert het in een grafkist reiken en oma’s ketting afrukken. “Nanny state” impliceert niet een overheid die er voor zorgt dat ook de zwaksten een menswaardig bestaan hebben, maar een overheid die vooral haar burgers als kinderen ziet die in bedwang gehouden moeten worden.

Framing kan je dus de volksgunst opleveren of kosten, los van feiten. Framing is zelfs belangrijker dan feiten en cijfers. Hoe dat komt? Het mensenbrein krijgt een overweldigende hoeveelheid informatie te verwerken, iedere dag weer. Gelukkig kun je door framing een heleboel informatie weggooien om tot de essentie te komen. Banners? Ik zie ze niet meer. Hoeveel bomen staan er tussen Den Bosch en Culemborg? Geen idee, ik heb die informatie niet nodig in de context van mijn treinreis, dus weg ermee. Ontbloot een mooie vrouw haar borst op het youporn-kanaal? Dan vraagt mijn brein zich dankzij de context (ongelukkig fel verlichte kamer, spiegel aan de achterwand, goedkoop beddengoed, gitaartje met wahwahpedaal) niet af of die dame een mammografie nodig heeft of een zuigeling gaat zogen. Framing is dus niet goed of slecht, framing ís.

Maar goed, naar het Nederlandse politieke debat. Je kunt een debat zien als een constante stroom van woorden over een grote hoeveelheid onderwerpen uit allerhande monden en pennen. Maar je ziet natuurlijk ook patronen. Zo mocht vroeger het woord “neger” gewoon. In een boek heb ik een foto van een Surinamer die tandpasta staat te venten in de haven van Rotterdam, jaren vijftig. “Tandpasta: het Geheim van de Neger. Koopt hier Uw Tandpasta.” Toen werd, vanaf de jaren tachtig, het woord “neger” impopulair, in elk geval onder televisiemakers en journalisten. “Neger” impliceert namelijk een andere soort, een niet-helemaal-mens. Zelfs het woord “negeren” stond ter discussie. Echter, sinds internet is “neger” weer helemaal terug. Het helpt natuurlijk dat in Nederland genetisch racisme geen sterke stem heeft in het debat. Surinamers zijn goed ingeburgerd, koddig, en meer neger dan Antillianen. Daarom zijn negers leuk: ze zijn allemaal Def Rhymz in Zak maar lekker door. “Neger” mag dus weer, maar wel in een bepaalde framing.

Geert Wilders en framing
Maar de vraag is natuurlijk hoe Geert Wilders framing gebruikt. Ten eerste moet je over Geert Wilders weten dat hij niet de aanstichter, noch de eenzame strijder is die in zijn eentje het debat even lekker zit te framen vanuit zijn kamertje achter de Thorbeckezaal. Wilders staat ten eerste in een rijke internationale traditie van conservatieven. Veel woorden die hij gebruikt zijn afkomstig van internationaal conservatief, Libertarisch, hyperzionistisch of hyperchristelijk discours. De term “taqiyya”, een obscuur leerstuk waarin moslims mogen ontkennen moslim te zijn als dat lijfsbehoud oplevert, heeft Wilders rechtstreeks overgenomen van Amerikaanse islamwatchers, waardoor hij het in 2010 in de Tweede Kamer introduceerde. Dit woord was voor mensen die blogs lazen waarin wordt opgeroepen tot waakzaamheid voor de islam natuurlijk absoluut niet nieuw: het bestond al lang in de betekenis “een speciaal soort moslimleugen om te appeasen.”

Ten tweede staat Wilders in een Nederlandse traditie die het kind was van dat buitenlandse debat plus de nalatenschap van Pim Fortuyn. Dit debat vond en vindt op allerlei plaatsen ingang, van extreemrechtse sites zoals Stormfront naar fatsoenlijker plaatsen bijvoorbeeld. De term “kopvod”, afkomstig van head rag, is daar geboren, en heeft via meer dubieuze fora zoals het ter ziele Dutch Disease Report via Het Vrije Volk via Joost Niemöller via de Dagelijske Standaard een weg gevonden in het vocabulaire van Geert Wilders.

Embedden frames
Maar wat je echt wil is een “embedded frame”. Dan heb je namelijk het debat gewonnen. Als “Marokkaan” gelijkstaat aan “moslim”; als “moslim” gelijkstaat aan “antisemiet”; als “antisemiet” gelijkstaat aan “nazi”; dan heb je eigenlijk al gewonnen. Suggereren dat antisemitisme een probleem is, maar niet inherent aan het moslim-zijn, stelt jou dan gelijk aan iemand die het bestaan van AIDS of elektriciteit ontkent. Iemand die suggereert dat de hogere criminaliteit van Marokkaans-Nederlandse jongens een onderliggende factor heeft, namelijk sociaal-economische achtergrond, is dan een leugenaar van de ergste soort die de Holocaust met de mantel der liefde probeert te bedekken.

Zaken die op het punt staan embedded te worden? De gedachte dat de PvdA een vooropgezet plan had om allochtonen toe te laten om zo stemmen te verwerven. Een absurd idee, als je er even over nadenkt: de PvdA moet heel veel macht hebben gehad om dat zelfstandig te kunnen bewerkstelligen; bovendien moeten er wel heel duistere krachten die de lippen gesloten hielden de PvdA bestuurd hebben toentertijd, en niet gewoon het ledencongres; en die PvdA moet wel een heel vooruitziende blik hebben gehad om te beseffen dat de VVD en CDA door lekker mee te doen met framing (Zalm: “We zijn in oorlog met de Islam” – u ziet ‘m nu) de moslims en bloc naar de PvdA zouden jagen. Maar let op, deze gaat u blijven horen. Nog enkele: dat Hitler links was; dat de Bosniërs ook wel wat verweten kon worden; dat Fatima Elatik een soort Queen Bee is van moslimapparatsjiks; dat er een complot wordt gesmeed door linkse bloggers om Wilders te demoniseren; dat de Arabische Lente gedoemd was tot mislukken vanwege de islam. (Meer embedded frame-voorspellingen graag in de commentaarsectie.)

Voorbeeld: GeenStijl
Even een concreet voorbeeld van framing om het geheel iets op te frissen. Hiervoor verwijs ik u naar de koning van framing, tevens hofleverancier van frames voor de PVV: GeenStijl. Even een deconstructie en een reconstructie van een topic, hier integraal overgenomen:

“De tiefus voor de Onderbuik-roepers!


Woede over een lage straf voor zwempedo Benno Larue? Onderbuik. Irritatie over het labbekakkerige optreden van een PvdA-burgemeester? Onderbuik. Frustratie over de manier waarop allochtonen in Nederland niet voldoende worden aangezet tot degelijke inburgering? Onderbuik. Vrees voor de teloorgang van de eigen cultuur en inperking van verworven westerse vrijheden door invloeden van uitheemse religies? Onderbuik. Sympathie voor de mening van Geert Wilders? Onderbuik. Het is de kortste dooddoener in het schier oneindige arsenaal aan wegwuiftermen uit het gevestigde instituut dat de heimelijk verzuilde, in zichzelf gekeerde oudlinkse kerk is. Onderbuik roepen is de Godwin van de 21ste eeuw en het dogma van de progressieve elite, die als beweging dermate doordesemd is in de samenleving dat haar prehistorische wil nog altijd wet is. Het opportunistische wereldbeeld dat in het onderwijs van basisschool tot universiteit wordt voorgeschoteld, de stuitend naïeve en door achthonderd lagen bureaucratie totaal van elke realiteit verweesde maakbaarheidsdrang van bestuurders in alle krochten van de overheid, de betutteling vanuit en het misplaatste respect voor middeleeuwse religieuze instanties, de hooghartige arrogantie van de zichzelf tot importantie feliciterende kunst-, cultuur- en (publieke) mediasector: het is cumulatief een totaal wereldvreemd picknick in het park-gevoel dat Nederland in de greep van haar eigen gelijk houdt en ieder op realistisch cynisme gestoeld weerwoord naar de hoek verwijst met dat ene, denigrerend en belerend geuite woordje, on-der-buik. Maar wat voor de dichtgetikte, volgevreten, prestatieloze en zelfbenoemde elite uit lang vervlogen tijden de onderbuik vertegenwoordigt, vertegenwoordigt voor de moderne, hardwerkende, filerijdende, belasting betalende, kinderen groot brengende, mantelzorgende, huurhuizen vullende, randgemeente bewonende maar helaas veel minder invloedrijke meerderheid (lees: het stemvee) niets meer of minder dan een in de dagelijkse praktijk gefundeerd rechtvaardigheidsgevoel. Het moet eerlijker? Laat die breedste schouders dan eens ontspannen en sterf, oudlinkse elite, sterf.

Even voorbij de potsierlijke woordenbrij kijken om de barokke stijlfiguren op je in te laten werken.

Het hele artikel baseert zich op de premisse van een tegenstelling zonder man en paard te noemen. Er is een “zij”, en “zij” hebben het voor het zeggen; sterker nog, ze framen! Er is ook een “wij”, en “wij”worden eronder gehouden door “hen”. Laten we de wij-categorie even “Henk&Ingrid” noemen, want de omschrijving lijkt gebaseerd te zijn op het “echte Nederland” waarop Wilders zich beroept. “Zij” noemen we even de “oud-linkse elite”.

Voor de hand ligt het om eerst eens naar de woordkeuze in het stuk te kijken. Laten we alle beladen woorden eens ordenen: [Ik heb hier een tabel van, maar ik moet nog vinden hoe ik die invoeg - hv]

Oud-Linkse elite

Lage straf
Zwempedo
Labbekakkerige optreden
PvdA-burgemeester
Allochtonen in Nederland
[Geen] degelijke inburgering
Teloorgang eigen cultuur
Inperking verworven westerse vrijheden Invloeden van uitheemse religies

[Afkeuring]
Dooddoener
Schier oneindige arsenaal
Wegwuiftermen
Gevestigd instituut
Heimelijk
Verzuild
In zichzelf gekeerd
Oud
Linkse kerk
Godwin
Dogma
Progressieve
Elite
Beweging
Doordesemd
Prehistorische
Wil [is] (...) wet
Nog altijd
Opportunistisch wereldbeeld
Onderwijs (...) voorgeschoteld
Van basisschool tot universiteit
Stuitend
Naïeve
Achthonderd lagen bureaucratie
Totaal van elke realiteit verweesde
Maakbaarheidsdrang
Bestuurders
Krochten
Overheid
Betutteling
Misplaatst
Respect voor middeleeuwse religieuze instanties
Hooghartig
Arrogantie
Zichzelf tot importantie feliciterend Kunst
Cultuur
Publieke mediasector
Cumulatief
Totaal wereldvreemd
Picknick in het park-gevoel
In de greep van haar eigen gelijk
Naar de hoek verwijzen
Dat ene
Denigrerend
Belerend
Woordje
On-der-buik
Dichtgetikte
Volgevreten
Prestatieloos
Zelfbenoemd
Elite
Uit lang vervlogen tijden
Stemvee[zeggend]
Oud
Links
Elite

Henk&Ingrid
Woede
Irritatie
Frustratie
Vrees
Sympathie voor de mening
Realistisch (…) gestoeld
Cynisme
Weerwoord
Modern
Hardwerkende
Filerijdend
Belasting betalend
Kinderen groot brengend
Mantelzorgend
Huurhuizen vullend
Randgemeente bewonend
Helaas veel minder invloedrijk
Meerderheid
Niets meer of minder dan
In de dagelijkse praktijk gefundeerd
Rechtvaardigheidsgevoel
Eerlijker
Breedste schouders
[Niet] ontspannen

Enkele zaken vallen op. Nu doet deze wat ongetraind aandoende GeenStijl-auteur overigens zijn best op framing, dus de zaken liggen erg voor de hand. Een cadeautje van GeenStijl aan u, lezer.

Ten eerste de tegenstellingen, waarvan de belangrijkste:

Oud-nieuw
Machtig-Onmachtig
Gevestigd-Worstelend
Mondsnoerend-Gezonde woede
Nep-Echt
Niksdoend-Hardwerkend
Niksdoend-Goeddoend

Die zag je ook al vanaf een strandstoel op Bali, natuurlijk, daar draait het hele stuk om. De keuzes zijn slim: je hebt het idee dat er een soort toplaag is, daar toevallig gekomen, die er baat bij heeft om het gewone volk arm en dom te houden. Wie zijn dat dan? Zijn dat de voorzitters van de middenveld, zoals de Loek Hermansen en de Eelco Brinkmans? Of zijn het de ministers? Oh nee. Zijn het de topambtenaren? En hebben die geheime bijeenkomsten waarin ze Henk en Ingrid eronder houden? Namen en rugnummers worden natuurlijk niet genoemd. En je zou door het stuk bijna vergeten dat GeenStijl leidend weblog is in Nederland, zo tranentrekkend meelijwekkend is het verhaal.

Dan de keuze voor bijvoeglijk naamwoorden die er niet toe doen. Volgevreten. Mantelzorgend. Oud. Opportunistisch. Kunst (=embedded frame: subsidieslurpend). Allemaal woorden die dankzij de kleur van het debat een zware betekenis hebben gekregen en naar het positieve of negatieve hellen. Maar iedereen weet dat Geert Mak en Job Cohen een eigen baan hebben op de A2! En dat ze niet zelf mantelzorgen voor hun eigen stervende vrouwen! Oh, wacht.

Ook valt op dat er voor de vijand veel meer bijvoeglijk naamwoorden zijn gereserveerd dan voor “ons”. Dat komt omdat je heel gemakkelijk overwegend negatieve termen kunt gebruiken, maar het een stuk lastiger is om positieve woorden te gebruiken die ook daadwerkelijk de indruk wekken het gehele volk te omschrijven. De oorzaak daarvan? Verrassing! Nederland is helemaal niet verdeeld in twee groepen, in de Eloi en de Morlocks. Nederland is een diamant met bijna zeventien miljoen facetten, allemaal anders en soms toch hetzelfde. Maar zoals onze roze framer het omschrijft is het dus zeker niet.

Waarom bestaat dit GeenStijlstuk? Het bestaat om het debat in een bepaalde richting te laten overhellen. Linkse mensen zijn niet “het echte Nederland”, lees je hieruit. Eigenlijk zou het tijd worden voor een modernisering, en gewone mensen zijn niet links, die vinden dat Benno L. gecastreerd had moeten worden. Op deze wijze probeert de auteur bepaalde reacties bij voorbaat negatief te “framen”: als iemand zegt dat je met je darmen denkt en niet je hoofd, dan ben je dus een volgevreten file-ontwijker zonder kinderen die pedofilie wel best vindt.

Zelf doen?
Dit is dus framing. Framing kun je zelf ook. Probeer maar eens een uitspraak van Wilders of Pritt Stift van GeenStijl in je eigen context te omschrijven. Probeer er dan een omschrijving voor te bedenken. Wilders is een “laagopgeleide plucheklever die niet geeft om feiten maar om de wijsheid van zijn darmgevoel” en Pritt is een “verlepte broodschrijver met rancune-issues.” En lees dan zo’n stuk nog eens. De woorden hebben al veel minder betekenis.

En nu met termen zelf. “Brievenbuspisser” is een heel aardige. “Haatpruik” is er ook één. Maar ja, die zijn noch subtiel, noch terzakedoend.

“Als je Wilders wil bestrijden, moet je dat doen op feiten,” hoor je vaak. Daar ben ik helemaal voorstander van. Maar ja, feiten zijn beladen met theorie, weet iedereen die wetenschapsfilosofie heeft gehad. Statistiek is interpretatie. Feiten zijn verklonken in woorden met associaties en frames. Dus context is alles.

Je moet dus feiten met framen combineren. Niet zeggen: “Meneer Wilders, u heeft ongelijk, want u zegt x, maar eigenlijk is het y.”

Dan kan je beter zeggen: “Meneer Wilders, bent u te beroerd om uw huiswerk goed te doen? Het stond nota bene gisteren nog in de krant: x is aperte onzin, het is publieke kennis dat het y is. Ik hoop dat u voortaan de moeite zou willen nemen om uw beroep, waarvoor de Nederlandse belastingbetaler zo diep in z’n buidel tast, uit te oefenen.”

In de commentsectie mag je je eigen framing deconstrueren, verzoekjes doen voor deconstructie of zelf een poging doen tot framingconstructie.